Objaśnienia do wybranych miejsc, gdzie zostały postawione kamienie pamiątkowe symbolizujące wydarzenia podczas "Marszów Śmierci"

deutscher Text

Podczas ostatniego roku wojny został zbudowane w regionie Harzu zewnętrzne obozy koncentracyjne. Obóz koncentracyjny Mittelbau-Dora należał do tych obozów. Był on kompleksem, który składał się z ctzerdiestu obozów. Rozbudował się szczególnie na terenie Harzu Południowego w formie zwartej sieci obozów koncentracyjnych.

	Kamień pamiątkowy w formie wąskiej, pionowo w ziemii stojącej płyty kamiennej, ozdobionej płaskorzeźbą- wyrtym napisem "Todesmarsch"- niemieckim odpowiednikiem polskiego zwrotu "Marsz Śmierci". Kamienie pamiątkowe mają przypominać zdarzenia podczas Marszów Śmierci, w większości zbrodnie popełnione na więźniach.
	mapa

Marsz Śmierci obozu koncentracyjnego w Nordhausen
("Mittelbau-Dora")

1. Pierwszy kamień pamiątkowy jest wspomnieniem zamordowania dwóch Francuzów, z których jeden został rozstrzelany w okolicy końca miejscowości Freiheit, a drugi na łące poniżej wejścia do miejscowości Lerbach. To były pierwsze przypadki rozstrzelania po przejściu przez Osterode; w obrębie tych miejscowości Marsz Śmierci zatrzymywał się.



2. Niedaleko za miejscowością Lerbach uwięzieni Holendrzy cieszyli sią z warkotu silników nadciągających samolotów sojuszniczych. W celu ich odstraszenia strażnik SS zaprowadził jednego z Holendrów nad płynącą w dole rzekę Lerbach, rozkazał mu pić wodę i zamordował go przezstrzał w potylicę. Ten kamień pamiątkowy postawiony przy wierzchołku zakrętu drogi między Lerbach a Heiligenstock przypomina to wydarzenie.



3. Trzeci znak przy drodze przy Heiligenstock (skrzyźowanie drogi powiatowej- B 241) jest symbolem rozstrzelania ośmiu więźniów, których kości znaleziono po wojnie po obu stronach stromego Wzniesienia Serpentynowego. Szkielety zostały pochowane w 1948 roku przez zakład pogrzebowy z Osterode (patrz-relacja świadków wydarzeń tamtego okresu).



4. W Clausthal nie było żadnych mordów. Nieopodal Marktkirche i Głównego Urzędu do Spraw Górnictwa pewna miaszkanka postawiła na brzegu drogi wiadro z wodą dla spragionych więźniów. Zostało ono jednak przewrócone przez jednego ze strażników SS: Kamień pamiątkowy dla odmówionej wody.



5. Kamień pamiątkowy przy parkingu Mittelberg wskazuje na to, że w pobliżu miejscowości Zellerfeld za łąkami na rozpoczynającym się terenie lasu zostali rozstrzelani więźniowie, którzy z powodu osłabienia byli selekcjonowani już przed miejscowością Clausthal. Strzały słyszano jeszcze w mieście. Trzy z prowizorycznie zakopanych w lesie ciał zostały później pochowane na cmentarzu przy "Pfauenteichen".



6. Od miejscowości Zellerfeld SS naciskała znaczie na tempo marszu, już późnym popołudniem wielu nie było w stanie maszerować dalej. We wszystkich tych miejscach dochodziło do pojedynczych rozstrzelań. W ten sposób zostali znalezieni dalsi rozstrzelani prz dawnym moście prowadzącym do Altenau, obecnie znajdującym się pod wodami zalewu, na skraju drogi.

Jeden z kamieni pamiątkowych ma zostać postawiony przy zaporze w Okertal (parking przy moście prowadzącym do Altenau).


7. W Okertal pod osłoną rozpoczynającej się ciemności więźniowie próbowali uciekać wspinając się na strome zbocza lasu. Prześladowano ich, a później przy zboczu w pobliżu "Szóstej Fabryki" odnalazło się dwóch zabytich. O tym wydarzeniu ma przypominać siódmy kamień pamiątkowy.



8. W nocy, na tylnym torze załadunowym dworca kolejowego w miejscowości Oker zostali załadowani wycieńczeni więźniowie do wagonów towarowych, które 9 kwietnia 1945 roku około godziny czwartej opuściły Oker. Ostatni kamień pamiątkowy oraz tekst na ścianie dawnego budynku dworca kolejowego mają pokazywać uwikłanie koleji żelaznej w to wydarzenie.

nach oben

deutscher Text

Marsz Śmierci obozu koncentracyjnego w Gandersheim

9. Pierwszy mord po wyruszeniu z miejscowości Gandersheim na pewnym niemieckim "Bibelforscher" ("Uczonym w Biblii"), jak byli nazywani w obozie koncentracyjnym Świadkowie Jechowych miał miejsce na prawo pod skarpą drogi B 242 na wschód od miejscowości Münchehof w pobliżu dzisiejszej granicy powiatu; ciało zostało znalezione w maju 1945 roku przez pastucha krów z Bad Grund.
10. Pięćdziesięcioletni Świadek Jechowych Bernhard Döllinger chorował, jak wielu, którzy podczas noclegu w sali gimnastycznej w Teufelstal (Bad Grund) jedli stare, twarde ciastka, na biegunkę. Piątego kwietnia około godziny dziesiątej przy miejscowości Iberg poniżej drogi B 242 został on postrzelony przez jednego ze strażników podczas załatwiania swojej potrzeby naturalnej przy brzegu leja w szybie "Unterer Hasselberg". Wpadł on jeszcze żywy do szybu, został później przez rosyjskich przymusowych robotników już jako martwy zabrany, ukryty i anonimowo pochowany w Bad Grund.
11. W małym kamienniołomie nad "Pferdetränke" ("Wodopojem dla koni"), po lewej stonie drogi B 242, 1,5 kilometra powyżej wierzchołka zakrętu drogi, zostało rozstrzelanych około godziny jedenastej dwóch imiennie znanych Francuzów.
12. W kościele w miejscowości Zellerfeld nocowało 450 więźniów. Większość z nich miała biegunkę, jednak do toalety na zewnątrz wolno im było wychodzić tylko pojedynczo. Następnego dnia ludność skarżyła się na "nie mających szacunku" więźniów, którzy rażąco zanieczyścili kościół.
13. Po marszu przez miejscowość Clausthal kolumna znalazła się znowu na terenie lasu. Tutaj strażnicy dokonali selekcji i zamordowali jedenastu więźniów. Ci oraz dziesięciu krótko potem zamordowanych przy miejscowości Voßhai zostało pochowanych najpierw w tej okolicy a później przeniesionych na różne cmentarze.
14. Wchodzenie pod górę po stromym wzniesieniu do Stieglitzeck wyczerpało siły więźniów. Około południa strażnicy dokonali selekcji drugi raz. Ośmiu Włochów, jeden Francuz i jeden Rosjanin zostali rozstrzelani na leśnej drodze, około 15 metrów na prawo od drogi przy kamieniu kilometrowym wskazującym 9,7 km. Dwa tygodnie później amerykańscy żołnierze natrafili na ciała i sfotografowali je (patrz- ilustracja w tekście). Zwłoki zostały później powierzchownie pochowane przez robotników leśnych.
15. W miejscowości Braunlage na terenie dawnego tartaku Buchholz, obecnie supermarket, nocowało około 430 pozostałych więźniów. 7 kwietnia 1945 roku "Marsz Śmierci" kontynuował drogę idą Bodestraße do cegielni Heuer w Wernigerode.

Marsz Śmierci trzeciej brygady budowlanej SS

16. W nocy z 7 na 8 kwietnia 1945 roku do obozu koncentracyjnego- Stammlager Wieda trzeciej brygady budowlanej-SS zostało wtłoczonych do 250-ciu znajdujących się tam więźniów jeszcze około 900, którzy przymaszerowali z trzech obozów zewnętrznych: Mackenrode, Nüxei i Osterhagen. Niektóre przeciążone łóżka łamały się; sześciu więźniów zostało uduszonych przez przygniecenie. Zmarli zostali zakopani na skraju lasu za obozem. Dzisiaj spoczywają oni na cmentarzu w Wieda.
17. Tutaj nie żadnego zabójstwa. Albert van Dijk pisał jednak: "Zaraz za miejscowością Wieda padały już pierwsze strzały". Kamień pamiątkowy znaczy trasę marszu.
18. Albert van Dijk pisze, pierwszy blok 400-stu maszerujących dostał się niejako na łące Braunlage w walkę między samolotami alianckimi a defensywą dział przeciwlotniczych. Niektórzy z więźniów zostali przy tym ranni. Przed dalszym marszem zostali oni rozstrzelani przez swoich strażników. To zdarzenie w Braunlage nie jest archiwalnie udowodnione. Jako symbol przejścia przez Braunlage także tego Marszu Śmierci został postawiony kamień pamiątkowy numer 15 w pobliżu kościoła Trinitatis.
19. Idąc od strony miejscowości Braunlage na łące przed miejscowością: Elend nocowano przy lekkim nocnym przymrozku leżąc na brzuchu. Następnego dnia niektórzy z więźniów z powodu wycieńczenia, czy z przemarznięcia nie dawali rady iśź dalej i zostali tutaj rozstrzelani, względnie pozostawiono ich nie ruszając na łące.